სულხან-საბა ორბელიანი (1658–1725)

გვიანფეოდალური ხანის საქართველოს მომავალი დიდი განმანათლებელი, სულხან-საბა ორბელიანი, 1658 წელს სოფელ ტანძიაში დაიბადა. მამამისი, ვახტანგ ორბელიანი, ქართლის სამეფოს მდივანბეგად მსახურობდა, ხოლო დედა, თამარი, ზაალ არაგვის ერისთავის ასული იყო. სულხანმა ბავშვობა ტანძიაში გაატარა, სადაც ძმებთან ერთად იზრდებოდა, ხოლო ტანძიის შემდეგ ძირითადად დმანისში ცხოვრობდა. სულხანი ადრეული ასაკიდანვე ძალიან ახლოს იყო მეფე ვახტანგ V შაჰნავაზის (1658–1675) ვაჟებთან, განსაკუთრებით გიორგისთან — ქართლის მომავალ მეფე გიორგი XI-სთან.

სოფელი ტანძია

ახალგაზრდა სულხანი ადრეული ასაკიდანვე უჩვეულო ნიჭს იჩენდა. ბუნებრივი ნიჭის გარდა, მას საუკეთესო აღმზრდელებიც ჰყავდა. განსაკუთრებით უნდა აღინიშნოს ბერუკა ზედგინიძე, რომელიც სულხანს ღვთისმეტყველებასა და სხვა საგნებს ასწავლიდა, ხოლო გალობის მასწავლებლად სულხანს გიორგი იაშვილი ჰყავდა. მოგვიანებით სულხანი იგონებდა, რომ სწავლა ბავშვობიდანვე განსაკუთრებით უყვარდა და ბერუკა ზედგინიძისა და გიორგი იაშვილისგან ყველაფერს ზედმიწევნით ითვისებდა. ღვთისმეტყველების, ფილოსოფიისა და სხვა დარგების გარდა, სულხანმა შეისწავლა სომხური და თურქული ენებიც. მოგვიანებით მან იტალიური და ლათინური ენები ისწავლა (თუმცა ეს ენები კარგად არ სცოდნია), ხოლო სიცოცხლის ბოლოს — რუსულიც.

სულხან-საბა ორბელიანი

ვახტანგ შაჰნავაზის გარდაცვალების შემდეგ ტახტზე მისი ძე, გიორგი XI (1676–1688), ავიდა. ისევე როგორც მისმა წინამორბედმა ბაგრატიონებმა, გიორგიმაც ისლამი მიიღო, რის შემდეგაც შაჰმა იგი ქართლის მეფედ დაამტკიცა. მიუხედავად იმისა, რომ მეფე გიორგის მმართველობისას მრავალი სირთულე შეხვდა — შაჰის მოხელეებისა და ქართლელი თავადების მუდმივი მტრობისა და ინტრიგების გამო — საკუთარი მტკიცე ხასიათის, ნებისყოფისა და გამბედაობის დამსახურებით ის ქართლის სამეფო ტახტის შენარჩუნებას ახერხებდა. მეფე გიორგიმ საბოლოოდ ყიზილბაშთა წინააღმდეგ აჯანყება გადაწყვიტა. აჯანყება მომზადებული ჰქონდა, თუმცა, სამწუხაროდ, იგი სულხანის ბიძამ, თამაზ ორბელიანმა, გასცა. მეფის მოღალატე ბიძისგან განსხვავებით, სულხანი გიორგის ერთგული დარჩა. ერთგულების სანაცვლოდ მეფემ მას ქციის ხეობაში სოფელი შოშოლეთი უბოძა.

მეფე გიორგი XI

მიუხედავად იმისა, რომ ერისკაცობაში სულხანი ქართლის პოლიტიკურ ცხოვრებაში აქტიური ჩართულობის გამო ხშირად ვერ იცლიდა, იგი მაინც პოულობდა დროს შემოქმედებისათვის. სწორედ ამ პერიოდში დაწერა მან თავისი სახელგანთქმული „სიბრძნე სიცრუისა“. ლიტერატურული საქმიანობის პარალელურად, სულხანი მეფე გიორგიმ თავის ძმისშვილის — ვახტანგის (რომელიც გიორგის უმცროსი ძმის, ლევანის ვაჟი იყო) — აღმზრდელადაც განაწესა. საერთოდ, სულხანს უდიდესი დამსახურება ჰქონდა სამეფო ოჯახის წინაშე. ამას აღნიშნავდა ქართლში მყოფი კათოლიკე მისიონერი ჟან რიშარიც. მისი სიტყვებით, სამეფო ოჯახის წევრები სულხანს „ისეთ პატივს სცემენ და ისე უყვართ, როგორც საკუთარ მამას; აგრეთვე მთელს საქართველოს მამად მიაჩნია“.

სიბრძნე სიცრუისა. 1957 წლის გამოცემა

გიორგის ნაცვლად შაჰმა ქართლი კახეთის მეფე ერეკლეს — ნაზარ ალი-ხანს — მისცა. მეფე თეიმურაზ I-ის შვილიშვილი, ერეკლე, დიდი ხნის განმავლობაში რუსეთში ცხოვრობდა, შემდეგ ირანში ჩავიდა და ისლამი მიიღო. აშკარა იყო, რომ სამეფო ხელისუფლების ხელში ჩასაგდებად ერეკლე ყველაფერზე იყო წამსვლელი. 1688 წელს მან თბილისი დაიკავა და ქართლში მეფე გიორგის მომხრეთა სასტიკი დევნა დაიწყო. გარდა ამისა, ერეკლე კარგად ვერ ერკვეოდა საქართველოსა და ადგილობრივ ქართულ წეს-ჩვეულებებში. მისი მმართველობის დროს ბატონყმობის უღელი დამძიმდა, ყიზილბაშები განსაკუთრებით გათავხედნენ — კლავდნენ მამაკაცებს, ხოლო ქალებსა და ბავშვებს იტაცებდნენ და მონებად ჰყიდდნენ. ერეკლეს მმართველობისგან თავდასახსნელად მეფე გიორგის ერთგული ქართლელი თავადები იმერეთში გახიზნულ მეფეს დაუკავშირდნენ.

მეფე გიორგი ქართლში დაბრუნდა და ერეკლეს წინააღმდეგ ბრძოლა დაიწყო, თუმცა არასაკმარისი მხარდაჭერის გამო ეს ბრძოლა უშედეგოდ დასრულდა და გიორგი 1695 წელს კვლავ იმერეთში დაბრუნდა. მას თან ერთგული მომხრეებიც გაჰყვნენ, მათ შორის სულხან ორბელიანიც. თუმცა სულხანმა გადასახლებაში დიდხანს ვერ გაძლო და ქართლში დაბრუნდა. შაჰმა ერეკლეს გიორგის მომხრეთა დევნა აუკრძალა. გარდა ამისა, სულხანის ბიძის, ასლანის, მეუღლე და ერეკლე ნაზარ ალი-ხანის დედა დები იყვნენ, რაც, როგორც ჩანს, სულხანის ქართლში მშვიდობიან დაბრუნებაშიც გარკვეულ როლს თამაშობდა. ქართლში დაბრუნების შემდეგ სულხანი პოლიტიკურ საქმიანობას ჩამოშორდა და საკუთარ მამულში განმარტოვდა.

1698 წელს, ორმოცი წლის ასაკში, იგი ბერად აღიკვეცა გარეჯის უდაბნოში და საბერო სახელად საბა ეწოდა. საყურადღებოა ის გარემოება, რომ სულხანი გარეჯში ყოველგვარი დაბრკოლების გარეშე აღკვეცეს ბერად, მაშინ როდესაც მას უკვე გარკვეული ხანი იყო, რაც კათოლიკობა ჰქონდა მიღებული. ერთი ვერსიის თანახმად, სულხანი რომის კათოლიკური ეკლესიის წევრი 1687 წელს გახდა, ხოლო მეორე ვერსიის მიხედვით, მან კათოლიკური სარწმუნოება 1701 წელს მიიღო. ქართლში მდგომარეობა საგრძნობლად გამოსწორდა მაშინ, როდესაც შაჰმა ქართლის მეფობა კვლავ გიორგის დაუბრუნა. რადგან მეფე გიორგი ირანში ავღანელებს ებრძოდა, ქართლის გამგებლობა შაჰმა გიორგის ძმისშვილს, სულხან-საბას აღზრდილს, ვახტანგს ჩააბარა. სულხან-საბა ვახტანგის ერთ-ერთ უერთგულეს და უახლოეს თანამოღვაწედ იქცა. მისი გამგებლობის დასაწყისში სულხან-საბა ჯერ კიდევ გარეჯის მონასტერში ცხოვრობდა. ვახტანგთან ახლობლობამ მას საშუალება მისცა, გარეჯის მონასტრისთვის დიდი სარგებელი მოეტანა და აქ ბერმონაზვნური ცხოვრების შემდგომი აღორძინებისთვის ხელი შეეწყო, თუმცა ქვეყნის ინტერესებიდან გამომდინარე, მას გარეჯის მონასტრის დატოვება იძულებით მოუხდა.

ვახტანგ VI და სულხან-საბა ორბელიანი - მინიატურა

სულხან-საბა ირანში გიორგი XI-ის ძმამ, ქაიხოსრომ, რაღაც საგანგებო დავალებით მიიწვია, თუმცა ეს მისია დიდხანს არ გაგრძელებულა. იგი ირანში 1710 წლის 1-ელ დეკემბერს ჩავიდა, თუმცა მალევე, 1711 წლის 20 თებერვალს, უკან გამობრუნდა და მაისში უკვე საქართველოში იყო. მიუხედავად ამისა, სულხან-საბას მალე კვლავ მოუხდა ირანში გამგზავრება, ამჯერად ვახტანგთან ერთად. შაჰი ვახტანგის ქართლის მეფედ დამტკიცებას აპირებდა, თუმცა მხოლოდ ერთი პირობით — ვახტანგს ისლამი უნდა მიეღო. ვახტანგმა ამ მოთხოვნაზე სასტიკი უარი განაცხადა, რის შემდეგაც შაჰმა მას ქართლში დაბრუნების ნება არ მისცა. ირანში ყოფნისას ვახტანგმა გადაწყვიტა, დახმარება ევროპისთვის ეთხოვა. აღსანიშნავია, რომ მას უკვე ირანიდანვე ჰქონდა აქტიური მიმოწერა ევროპელებთან, განსაკუთრებით ფრანგებთან. ვახტანგმა საფრანგეთის მეფე ლუი XIV-ის წერილიც კი მიიღო. სწორედ ამიტომ მან ევროპისგან დახმარების მისიის შესასრულებლად თავისი აღმზრდელი, სულხან-საბა ორბელიანი, ევროპაში გააგზავნა. ამასთან, უნდა აღინიშნოს, რომ ვახტანგს იმდროინდელი საერთაშორისო ვითარება ძალიან კარგად ესმოდა. იგი საფრანგეთს არც სამხედრო დახმარებას და არც საქართველოდან ირანელთა გაძევებას სთხოვდა; პირიქით, ვახტანგი სთავაზობდა მეტად რეალისტურ გეგმას. ამ გეგმის თანახმად, საფრანგეთს საქართველო სავაჭრო დერეფნად უნდა გამოეყენებინა, საფრანგეთის მეფეს ირანის შაჰზე გავლენა უნდა მოეხდინა, რათა ვახტანგი გაეთავისუფლებინათ, და საქართველოში ფრანგული, კათოლიკური მისიონები უნდა დაარსებულიყო.

ამ მისიისთვის სულხან-საბა ირანიდან ქართლში დაბრუნდა, ხოლო 1713 წლის აგვისტოში კათოლიკე მისიონერ ჟან რიშართან ერთად ევროპისკენ გაემგზავრა. სულხან-საბა და რიშარი ჯერ კონსტანტინოპოლში ჩავიდნენ, ხოლო იქიდან საფრანგეთისკენ გაემგზავრნენ და 1714 წლის 23 იანვარს უკვე მარსელში იყვნენ. რიშარმა მათი ჩასვლა საფრანგეთის სახელგანთქმულ საგარეო საქმეთა მინისტრს, ჟან-ბატისტ კოლბერს, აცნობა. მარსელიდან სულხან-საბა პარიზში ჩავიდა, სადაც იგი საფრანგეთის მეფე ლუი XIV-მ დიდი პატივით მიიღო. პარიზიდან სულხან-საბა პაპ კლიმენტი XI-სთან შესახვედრად რომში გაემგზავრა. 1714 წლის მაისში მან პარიზი დატოვა და ივნისის ბოლოს რომში ჩავიდა.

საფრანგეთის მეფე ლუი XIV 

რომშიც სულხან-საბა დიდი პატივით მიიღეს. მას განსაკუთრებით გულითადი შეხვედრა ჰქონდა რომის პაპთან, რომელიც სულხან-საბას საქართველოში კაპუცინური მისიონის გამოგზავნას დაჰპირდა. რომიდან სულხან-საბა ფლორენციაში ჩავიდა, ფლორენციიდან კი — პიზაში. რამდენიმე თვეში იგი კუნძულ მალტაზე აღმოჩნდა, ხოლო იქიდან კონსტანტინოპოლისკენ გაემგზავრა. კონსტანტინოპოლს სულხან-საბამ 1715 წლის იანვარში მიაღწია. ოსმალთა იმპერიის დედაქალაქი მან 1716 წლის 13 მაისს დატოვა და საქართველოში დაბრუნდა. ხანგრძლივი და რთული მოგზაურობის შემდეგ, რომელმაც სულხან-საბას ჯანმრთელობას მძიმე კვალი დაამჩნია, ევროპაში ვახტანგ მეფის ელჩი ქართლში 1716 წლის ივლისში დაბრუნდა.

სამწუხაროდ, ევროპელებმა დაპირებების მხოლოდ ნაწილის შესრულება შეძლეს. რომის პაპმა მართლაც გამოაყოლა სულხან-საბას კაპუცინელი მისიონერები, თუმცა საფრანგეთსა და საქართველოს შორის ეკონომიკური და პოლიტიკური კავშირის ჩამოყალიბება ვერ მოხერხდა. ეს არა ფრანგების სურვილის ნაკლებობის ან სულხან-საბას მოტყუების გამო, არამედ იმ ომის გამო მოხდა, რომელიც ამ პერიოდში ევროპაში მიმდინარეობდა — ე.წ. ომი ესპანური მემკვიდრეობისათვის (1701–1714 წწ.). ამ ომმა საფრანგეთი მნიშვნელოვნად დაასუსტა და გააღატაკა. ბუნებრივია, როდესაც საფრანგეთს საკუთარი რეგიონის სტაბილიზაციაც კი უჭირდა, შორეულ ქართლის სამეფოსთან სერიოზულ ურთიერთობებზე საუბარი ზედმეტი იყო. სულხან-საბას ქართლში საკმაოდ მძიმე მდგომარეობა დახვდა. მალე ქართული სამღვდელობის ნაწილმა მის წინააღმდეგ ინტრიგების ხლართვა დაიწყო, რადგან მას კათოლიკობა ჰქონდა მიღებული. ამ მძიმე მოვლენებს სულხან-საბა თავის სამ ავტობიოგრაფიულ იგავში ასახავს — ეს იგავებია „მზე და ვარდი“, „ზღვა და დელფინი“ და „მეფე და მეძებარი“. მისმა მოწინააღმდეგეებმა მას კათოლიკობის უარყოფა მოსთხოვეს, თუმცა სულხან-საბამ ამაზე მტკიცე უარი განაცხადა, რის შედეგადაც მისი დევნა კიდევ უფრო გაძლიერდა. მტრებმა იმდენი მოახერხეს, რომ მასსა და ვახტანგ მეფეს შორისაც კი უთანხმოება ჩამოაგდეს, თუმცა სულხან-საბა ბოლომდე მეფის ერთგული დარჩა.

როგორც ცნობილია, დიპლომატიური და პოლიტიკური მოღვაწეობის გარდა, სულხან-საბამ უზარმაზარი კვალი დატოვა ქართულ ლიტერატურასა და ზოგადად ქართულ კულტურაში. იგავ-არაკთა კრებულში „სიბრძნე სიცრუისა“ მან შესანიშნავი მხატვრული სახეები შექმნა. იუმორითა და საინტერესო თხრობით გამორჩეული ეს თხზულება მორალისა და აღზრდის, ქვეყნის მართვის, მეფობის, ძალაუფლებისა და მორჩილების მნიშვნელოვან პრობლემებს მიმოიხილავს. სულხან-საბამ უდიდესი შრომა გასწია ქართული ენის ლექსიკონის — „სიტყვის კონას“ — შესადგენად, სადაც ქართულ ენაში დამკვიდრებული უამრავი სიტყვის განმარტება მოგვცა. მან საკუთარი მრწამსი, თეოლოგიური და ფილოსოფიური შეხედულებები სხვადასხვა თხზულებაში გადმოსცა, რომელთაგან განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია „სამოთხის კარი“. ასევე, მან უმნიშვნელოვანესი როლი შეასრულა „ქილილა და დამანას“ — არაბულ-სპარსული ზღაპრების კრებულის — საბოლოო ქართული რედაქციის ჩამოყალიბებაში. მისი ლიტერატურული მემკვიდრეობა გვიანფეოდალური ქართული კულტურის სრულიად გამორჩეული ნაწილია და მან უზარმაზარი გავლენა მოახდინა ქართული ენისა და კულტურის შემდგომ განვითარებაზე.

სიტყვის კონა -  ხელნაწერი

1720-იანი წლების დასაწყისში ქართლის სამეფოს მდგომარეობა განსაკუთრებით დამძიმდა. მართალია, საბოლოოდ ვახტანგ მეფე ისლამის მიღებას დასთანხმდა და ამის შედეგად 1716 წელს შაჰმა იგი ქართლის მეფედ დაამტკიცა, თუმცა ლეკთა თავდასხმები, თავადთა მუდმივი ურჩობა და მძიმე გეოპოლიტიკური ვითარება ვახტანგს ძლიერი მოკავშირის ძიებას აიძულებდა. საბოლოოდ მან კავშირი დაამყარა რუსეთის იმპერატორ პეტრე I-თან (1682–1725), რომელთან ერთადაც ირანის წინააღმდეგ ლაშქრობაზე შეთანხმდა, თუმცა ეს ლაშქრობა ჩაიშალა. ვითარება უკიდურესად დაიძაბა ორივე დიდ ისლამურ იმპერიასთან — ოსმალეთსა და ირანთან — ურთიერთობაში, რის გამოც ვახტანგი იძულებული გახდა, ქართლი მრავალრიცხოვან ამალასთან ერთად დაეტოვებინა. 1724 წელს იგი რუსეთში ჩავიდა. მას თან ახლდა სულხან-საბაც, თუმცა რუსეთში ჩასვლის შემდეგ ამ უკანასკნელს დიდხანს აღარ უცოცხლია. იგი 1725 წელს მოსკოვში გარდაიცვალა. სახელგანთქმული ქართველი მწერლისა და თეოლოგის ცხედარი სოფელ სვესვიატსკოეში, ქართველთა სასაფლაოზე, დაკრძალეს.